از آن بر تمام حجاز استيلا يافت . از اين خاندان هفت نفر تا سال 305 ق امارت داشتند . « 1 » خاندان ديگرى از سادات ، به نام سليمانيان از سال 301 ق ، در ايام خلافت المقتدر عباسى ( خلافت 295 - 320 ق ) در مكّه حكومت كردند . اينان از نسل سليمان بن داوود ، از نوادگان امام حسن عليه السّلام بودند . سليمانيان خطبهء عباسيان را قطع كرده ، به نام خود خطبه مىخواندند . « 2 » چندى نيز خاندان بريدى ، از خاندان‌هاى متنفذ سياسى در اين عصر ، بر نواحى اهواز و جنوب عراق امارت داشتند كه سلطه و قدرت آنان ، ثبات و دوام چندانى نداشت و با آمدن آل بويه به اين نواحى ، سيطره خود را از دست دادند . در همين ايام قرمطيان ، شاخه‌اى از فرقه اسماعيليه ، بر نواحى بحرين و احساء و جنوب عراق سلطه داشتند ؛ ولى نمىتوان از آنان به‌عنوان يك دولت ياد كرد ؛ بلكه جنبش آن‌ها بيشتر يك حركت سياسى - نظامى بود كه مدت مديدى دوام يافت . اقدامات قرمطيان اثرات نامطلوب زيادى بر وضعيت جامعهء شيعه داشت و موجب اعمال فشارهاى فوق العاده‌اى از سوى هيئت حاكمه بر شيعيان مىشد ، چنان‌كه در اثر گسترش اقدامات قرمطيان ، همانطور كه قبلا اشاره شد ، ابن فرات ، وزير شيعى دربار عباسى ، به اتهام همكارى با آنان بر كنار و اعدام گرديد « 3 » و نيز حسين بن روح ، سومين نائب امام دوازدهم ، مدت‌ها زندانى و گرفتار شد . « 4 » از اين‌رو باتوجه به اهميت قرمطيان ، در تحولات سياسى اين دوران ، به فعاليت و عملكرد آنان اشاره‌اى مىكنيم . قرمطيان پيروان حمدان قرمط بودند و از اين‌رو بدين نام خوانده شدند و عقيده داشتند بعد از امام صادق عليه السّلام نوادهء او محمد بن اسماعيل ، امام بر حق است « 5 » .

--> ( 1 ) . ابن خلدون ، العبر ، ج 4 ، ص 127 . ( 2 ) . همان ، ص 127 . ( 3 ) . ر . ك : همين كتاب ، فصل چهارم و قرطبى ، صلة تاريخ الطبرى ، ص 82 . ( 4 ) . نوبختى ، فرق الشيعه ، ص 72 . ( 5 ) . همان ، ص 105 و ص 107 .